Малку историја

Што е фискален систем?

Што се тоа даноци?

Видови даноци

Малку историја

Во почетокот на 90-тите години, со воведување на новиот економски систем во Република Македонија се воведе и нов фискален систем, заснован на принципите на пазарна економија, приватна сопственост, самостојност на економските субјекти... Нов принцип кој е вграден во сегашниот фискален систем на Република Македонија е принципот на алокативна неутралност на даноците и буџетот, според кој, со инструментите на фискалната политика нема да се поттикнуваат и поддржуваат определени сектори.

Нов значаен принцип е укинувањето на поголемиот број придонеси и нивното заменување со даноци. Задржани се само придонесите за социјалните фондови, односно придонесите за здравствено, пензиско и инвалидско осигурување. Се афирмира и принципот на префрлање на даночната оптовареност од директни на индиректни даноци, што занчи намалување на учеството на даноците од доход, а зголемување на даноците на потрошувачка. Во оваа функција е и воведување на данокот на додадена вредност (ДДВ), од 1 април 2000 година, заменувајќи го претходниот данок на промет.

Што е фискален систем?

Фискален систем на една земја го подразбира системот на јавните расходи што се применуваат во таа земја.

Јавни приходи се приходите што ги прибира државата од граѓаните и стопанството и тие служат за покривање на јавните потреби, односно за потребите на државата и граѓаните.

Под јавни расходи пак се подразбира употреба на средствата прибрани со јавни приходи за покривање на јавните потреби на државата, за нејзино функционирање. За да може да ги извршува своите функции, државата треба да располага со финасиски средства.

Во повеќето земји постои и државна сопственост и државата прибира сопствени приходи од својот имот. Тие приходи најчесто не се доволни за да се покријат трошоците што ги прави државата во вршењето на своите функции, а се од интерес на граѓаните и на државата во целост. Затоа во сите земји, државите покрај приходите од својот имот, прибира и други приходи. Овие приходи државата ги прибира од граѓаните и фирмите.

Едно од основните и традиционалните права на државата е да воведува обврска за граѓаните и фирмите да придонесуваат за покривање на јавните расходи, одвојувајќи дел од своите приходи и од својот имот. Најчесто прифатен принцип е дека секој граѓанин треба да учествува во јавните приходи според својата финансиска моќ. Овој принцип е содржан и во Уставот на Република Македонија, член 33:

„Секој е должен да плаќа данок и други јавни давачки и да учествува во
намирувањето на јавните расходи на начин утврден со закон„

Најчесто преку даноците се прибираат од 30 до 50% од општествениот производ. Во Република Македонија земајќи го предвид ниското ниво на економска развиеност и големите потреби за социјални потреби и инвестициии,, јавните приходи и расходи се движат од 35 до 40 % од домашниот бруто-производ (БДП).

Во Република Македонија јавните приходи се поделени на:

• Приходи од државните и јавните претпријатија и институции
• Даноци
• Придонеси
• Царини
• Такси
• Јавни заеми
• Подароци и помош

Иако се наброени различни видови приходи, сепак освен јавните заеми и подароци сите други видови јавни приходи, всушност претставуваат некој вид на данок. Всушност и даночниот систем се изедначува со целиот систем на јавни приходи, зошто од даноците се прибираат 80% од приходите.

Што се тоа даноци?

Даноците се јавен приход кој произлегува од обврската што ја наложува државата на граѓаните и на претпријатијата задолжително да издвојуваат дел од својот приход или имот за задоволување на државните потреби.

Основнта функција е фискална, но многу често даноците се користат за постигнување на определени економски и социјални цели. Во современи услови даноците се користат во остварување на стабилизационата политика и за сузбивање на инфлацијата, бидејќи со зголемувањето се намалува куповната моќ на граѓаните.

Основни елементи на секој даночен систем се:

• Предмет, објект на оданочување
• Даночен обврзник
• Даночна основица
• Даночна стапка

1. Предмет на оданочување

Предмет на оданочување се: приходите, потрошувачката и имотот. Определување на предметот или објектот на оданочување, односно, кои даноци ќе се плаќаат, значи, истовремено определување и на видовите даноци.

Порано земјоделството било најважна дејност, а земјата најзначаен имот, предмет на оданочување главно била земјата и приходите од земјата, а подоцна и на другите имоти како што се зградите, капиталот, приходите. Со тек на времето значајно пораснала и улогата на потрошувачката, односно прометот. Државата посебно воведувала и наплатувала данок на некои производи на кои имала монопол, како што биле солта и тутунот. Државата наплаќала царини, трошарина, патарина и други слични давачки кои имат облик на данок на поторшувачка.

2. Даночен обврзник

Важно прашање за секој вид данок е - кој е даночниот обврзник, кој треба да го плаќа данокот? Носители на даночната обврска се фирмите и граѓаните. Притоа треба да се има предвид дека се прави разлика меѓу фирмите според големината.

3. Даночна основица

Даночна основица е оној обем и износ од предметот на оданочување врз кој се пресметува данок. На пример, данок на добивка се плаќа на остварената добивка во текот годината, а персоналниот данок на доход се плаќа на сите приходи што ги има граѓанинот по сите основи во текот на една година.

4. Даночна стапка

Даночната стапка е процентот, делот што треба да се плати во вид на данок од утврдента даночна стапка. Ако даночната стапка е утврдена на 10% тоа значи дека толкав процент од вкупната добивка која се оданочува, треба да се плати како данок на државата.

Најчесто се пратикуваат два вида даночни стапки:

- Пропорционални и
- Прогресивни

Плаќањето на данок со пропорционалан стапка значи да се плаќа данок секогаш со иста стапка, независно од големината на имотот или приходот. Кај прогресивната стапка, на поголем износ на имот, приход или добивка, се предвидува повисока стапка, а на помала добивка пониска стапка.

Видови даноци

Поделба на даноците:

1. Даноци на доход

- Данок на добивка
- Персонален данок на доход

2. Даноци на потрошувачка
- Данок на додадена вредност
- Акцизи
- Царини

За разлика од другите видови на даноци, на кои основна функција им е фискалната, кај царините, како еден вид данок, таа функција им е споредна, а основната им е заштитната фунцкија (при увозот, цената на некој производ се оптоварува со износот на царината). Увезениот производ во споредба со домашните производи ќе биде со повисока цена и со намалена конкуретност, што е и основната функција на царината.

Предмет на царинење, односно оданочување е увозот на стоки (ретко извозот), а основицата на царината е вредноста на увезената стока. Како обврзници се јавуваат сите граѓани и фирми, односно сите физички и правни лица кои увезуваат стоки од странство. Притоа, предвидени се олеснувања или осободувања за определени стоки. На пример: личниот багаж на патниците или за стока до определен паричен износ, за определени случаи или за некои граѓани, на пример, за дипломатските и конзуларните службеници, за вработените во странство, за инвалидски помагала.

Стапките, односно, царинските тарифи, како многу важен елемент на Царинскиот систем, во сегашниот царински систем се пониски за производите кои не се произведуваат во Република македонија. За другите производи тарифите се повисоки, врз основа на потребите за заштита на тие производи.

3. Даноци на имот
Со процесот на децентрализација во Република Македонија, од 30.06.2005 година, администрирањето на данокот на имот и комуналните такси го вршат општините, како единици на локалната самоуправа, и Градот Скопје, како посебна единица на локалната самоуправа.

Видови данок на имот:

• Данок на имот - се плаќа на недвижен имот и определени видови подвижен имот, како на пример на моторни возила. Даночен обврзник е правно или физичко лице, сопственик или корисник на имотот. Даночните стапки се пропорционални и изнесуваат 0,10% за недвижен имот и 0,05% за другите средства.
• Данок на наследство и подарок - се плаќа на наследен или подароци, на недвижен имот, пари, акции, обврзници или други средства. Обврзник на данокот е правно лице или физичко лице за наследен или подарен имот во земјата или странство. Странско физичко лице плаќа данок само за наследен или подарен имот на територијата на република македонија. Даночната основица е пазарната цена на имотот. Стапката на данокот за наследници од втор наследен ред е 5%, а за другите наследни редови 10%. Наследниците од прв наследен ред се ослободени од данок.
• Данок на промет на недвижности и права - Се плаќа на промет на недвижности и права. Стапката на данокот е 3%. Даночен обврзник е продавачот на недвижноста или правото - правно или физичко лице.

За повеќе информации во врска со оданочувањето во Република Македонија, изберете ја соодветната категорија во подменито.